De terracotta tegel is een tegel van ongeglazuurd gebakken klei, gevormd uit lokale klei en vervolgens op hoge temperatuur gebakken. Deze vloerbedekking, herkenbaar aan de roodoranje kleur en de zeshoekige vorm, ligt zowel in Provençaalse boerderijen als in Parijse appartementen uit de Haussmann-periode. De productie berust op een eenvoudig proces, maar bij de keuze, plaatsing en het onderhoud van deze tegel zijn enkele technische voorzorgsmaatregelen nodig die vaak worden onderschat.
Terracotta tegels en vocht in oude gebouwen: eerst de diagnose
De meeste gidsen over terracotta tegels gaan uitgebreid in op oppervlaktebehandelingen (lijnolie, was, waterafstotend middel). Maar in een oud huis kan het aanbrengen van een waterdichte beschermlaag de situatie verergeren als de toestand van de vloer eronder niet eerst is gecontroleerd.
Optrekkend vocht vormt het grootste risico. Water trekt via de fundering omhoog, dringt door de vloerplaat en bereikt de terracotta tegels. Als een waterdichte behandeling dit vocht tegenhoudt, blijft het opgesloten onder de tegel. Het gevolg: witte uitslag, salpeter en zelfs tegels die binnen enkele maanden loslaten.
De vloer moet worden onderzocht voordat er een oppervlaktebescherming wordt aangebracht. Voordat je de vloer in de was zet of met olie behandelt, moet het vochtgehalte van de onderliggende vloerplaat worden gemeten. Een vakman gebruikt hiervoor een contactvochtmeter of een calciumcarbidefles om het resterende vocht te bepalen. Is het vochtgehalte te hoog, dan moet eerst de oorzaak worden aangepakt (drainage, harsinjectie, ventilatie van de kruipruimte) en niet de tegel zelf.
Bij een renovatieproject betekent het plaatsen van vloertegels met terracottalook dus dat je deze stap niet mag overslaan, ook niet wanneer het oppervlak er droog uitziet.
Kleur van terracotta tegels: de invloed van klei en baktemperatuur
De kleur van een terracottategel is niet zomaar een kleurkeuze, zoals bij industriële tegels. De tint wordt bepaald door twee factoren: de minerale samenstelling van de klei en de baktemperatuur.
Klei met een hoog ijzeroxidegehalte levert diepe rode en oranje tinten op. Dat geldt voor de klei uit de Haut-Var, rond Salernes, waar de keramiekproductie al in de 19e eeuw opkwam. Andere kleigroeven, met minder ijzer of meer kalk, leveren roze, strogele of lichtbruine tinten op.
Ook het bakken speelt een rol. Hoe hoger de temperatuur, hoe donkerder de tint. Zo kunnen tegels uit dezelfde partij klei toch licht van kleur verschillen, afhankelijk van hun plek in de oven. Deze natuurlijke variatie wordt soms als een gebrek gezien, maar hoort bij het karakter van ambachtelijke terracotta tegels.
Kleur en sfeer in huis
Rode en oranje tinten geven een ruimte optisch meer warmte en zijn daarom geschikt voor grote, minder lichte oppervlakken. Lichte tinten (roze, zandkleurig) passen beter in kleine ruimtes of interieurs waarin al veel warme kleuren voorkomen. Door twee verwante tinten in dezelfde vloer te combineren, ontstaat een genuanceerd legpatroon dat vaak wordt toegepast bij renovaties van huizen in Zuid-Frankrijk.
Authentieke terracotta of tegels met terracottalook: waar let je op?
Er zijn twee verschillende opties op de markt. Echte terracotta tegels zijn poreus, onregelmatig en gemaakt van natuurlijke klei. Tegels met terracottalook zijn keramische tegels van porcellanato of geglazuurd steengoed die het uiterlijk van terracotta nabootsen, maar andere technische eigenschappen hebben.
- Poreusheid: terracotta neemt water op en moet waterafstotend worden behandeld. Porcellanato is vrijwel waterdicht en heeft deze bescherming niet nodig.
- Onderhoud: terracotta moet worden gereinigd met zwarte zeep of Marseillezeep, zonder zure producten. Porcellanato is bestand tegen de meeste gangbare schoonmaakmiddelen.
- Dikte en gewicht: traditionele terracotta tegels zijn dikker dan tegels van porcellanato. Dat kan problemen opleveren als er weinig ruimte is onder de deuren, vooral bij de renovatie van een appartement.
- Geschikt voor vloerverwarming: terracotta is geschikt voor vloerverwarming, mits de ondergrond, het vochtgehalte en de beschikbare opbouwhoogte worden gecontroleerd. De temperatuur moet geleidelijk worden verhoogd om spanningen in de tegels te voorkomen.
De keuze hangt dus af van het daadwerkelijke gebruik van de ruimte. Voor een druk belopen entree of een badkamer ligt porcellanato voor de hand. In een woonkamer of keuken van een oud huis, waar authenticiteit vooropstaat, is terracotta een passende keuze.
Hergebruik van oude terracotta tegels: een aanpak die voorbereiding vraagt
Oude terracotta tegels recupereren bij een sloop- of renovatieproject is vanuit milieuoogpunt een verstandige keuze. De CO₂-voetafdruk van oude materialen is al gemaakt en hun patina is industrieel niet na te bootsen.
De ADEME wijst er echter op dat zorgvuldige verwijdering, opslag en transport het hergebruik van bouwmaterialen bemoeilijken. Voor terracotta tegels betekent dit dat je de recuperatie en sortering al tijdens de voorbereidingsfase van de werkzaamheden moet plannen, niet pas na de sloop. Een gebroken of verkeerd opgeslagen tegel kan niet opnieuw worden gelegd.
Aandachtspunten vóór het opnieuw leggen
Gerecupereerde terracotta tegels hebben vaak onderling verschillende diktes. De tegelzetter moet deze verschillen opvangen met de dikte van de mortel, waardoor het leggen meer tijd kost. Ook moet worden gecontroleerd of oude oppervlaktebehandelingen geen lood bevatten, vooral bij tegels van vóór de jaren 1950.
Gespecialiseerde verkopers van oude bouwmaterialen bieden partijen aan die al zijn gesorteerd, gereinigd en op maat gekalibreerd. De meerprijs ten opzichte van directe recuperatie is te rechtvaardigen door de tijdwinst op de bouwplaats en de garantie van een homogene partij.
Terracotta blijft een vloerbedekking die tientallen jaren meegaat, en zelfs eeuwen als de ondergrond in goede staat is. De keuze tussen terracotta en een imitatie, tussen nieuw en hergebruikt, hangt af van het bestaande gebouw, de ruimte en het budget voor de behandeling van de vloer — niet alleen van de tegels zelf.
